--> No. 152

Next Level Ontwerpend Onderzoek

Periode 2015 / Project Next Level Ontwerpend Onderzoek / Opdrachtgever SCI / Locatie Rotterdam / Met FUR


Ont­wer­pend on­der­zoek maakt steeds va­ker deel uit van het ont­werp­tra­ject. Een tra­ject dat zich meer en meer af­speelt in het veld in plaats van ach­ter het bu­reau. En mee­st­al met be­trok­ken­heid van veel par­tij­en. De ver­an­de­rin­gen in het ont­werp­pro­ces zor­gen er­voor dat ook het for­mu­le­ren van de vraag­stel­ling, de aan­pak en me­tho­die­ken en het ei­ge­naar­schap ver­an­de­ren. De­ze the­ma’s ko­men uit­ge­breid aan de or­de op de Next Le­vel­bij­een­komst op 10 no­vem­ber, ge­or­ga­ni­seerd door het Sti­mu­le­rings­fonds. De bij­een­komst vindt plaats op de ze­ven­de ver­die­ping van de Maas­si­lo aan de Maas­ha­ven in Rot­ter­dam.

Ont­wer­pend on­der­zoek is een van de ont­wik­ke­lin­gen in het vak die het Sti­mu­le­rings­fonds al ja­ren­lang steunt. Een ont­wik­ke­ling die ook steeds va­ker deel uit­maakt van het ont­werp­tra­ject. Re­den ge­noeg om Paul Rut­ten, lec­tor Cre­a­ti­ve Bu­si­ness bij Cre­a­ting 010 Ho­ge­school Rot­ter­dam, en Lau­ran Schij­vens, hoofd­do­cent Wil­lem de Koon­ing Aca­de­mie, te vra­gen on­der­zoek te doen naar de kracht van ont­wer­pend on­der­zoek in de prak­tijk. Rut­ten be­spreekt van­daag de be­lang­rijk­ste con­clu­sies uit dit on­der­zoek. Daar­na pre­sen­te­ren zes ont­wer­pers hun aan­pak in een con­cre­te ca­se. Met de fo­cus op drie the­ma’s: fra­men, me­tho­den en ow­ner­ship.

    

De me­tho­die­ken die de­sig­ners ge­brui­ken, wor­den voor steeds gro­te­re en com­plexe­re maat­schap­pe­lij­ke vraag­stuk­ken in­ge­zet, stelt Paul Rut­ten in zijn pre­sen­ta­tie van het on­der­zoek ‘Ont­wer­pers on­der­zoe­ken de toe­komst’. De weg naar een duur­za­me sa­men­le­ving, naar ge­zond ou­der wor­den of naar slim en groen trans­port is nu een­maal niet een­dui­dig en laat zich niet mak­ke­lijk van­gen in hy­po­the­sen. Op die com­plexi­teit kan de for­me­le we­ten­schap vaak on­vol­doen­de in­spe­len. Een­vou­dig ge­zegd ob­ser­veert de we­ten­schap de be­staan­de si­tu­a­tie en laat zien wat waar­schijn­lijk is. Het is de ont­wer­per die creëert wat voor­stel­baar is, legt Rut­ten uit, en daar­door meer kan bij­dra­gen aan de op­los­sing van de uit­da­gin­gen van on­ze open, com­plexe, dy­na­mische en ge­net­werk­te maat­schap­pij. ‘Wick­ed pro­blems bie­den kan­sen voor de ar­chi­tec­tuur,’ zegt Rut­ten op een vraag van mo­de­ra­tor Pa­trick van der Kloos­ter van Air Foun­da­ti­on. ‘Zon­der ont­wer­pend on­der­zoek kun je de­ze com­plexe pro­ble­men niet goed aan­pak­ken.’

 

Fra­men: een kwes­tie van vraag­stel­ling

Geïnte­res­seerd in bou­wen op drij­vend op­per­vlak on­der­zocht Ra­mon Knoes­ter van WHIM ar­chi­tec­tu­re acht jaar ge­le­den de mo­ge­lijk­heid van een groot drij­vend ei­land, ge­ba­seerd op de gro­te plas­tic soep in de oce­aan. Toen dat on­der­zoek vast­liep, ver­diep­te hij zich een in de plas­tic­ver­vui­ling van de kust­ge­bie­den. Het ging pas echt rol­len toen Knoes­ter drie jaar la­ter met de ge­meen­te Rot­ter­dam in ge­sprek raak­te en hem ge­vraagd werd wat hij lo­kaal kon doen aan de plas­tic­ver­vui­ling in de Nieu­we Maas en Nieu­we Wa­ter­weg. Met de­ze vraag­stel­ling op zak ging Knoes­ter aan de slag met an­de­re par­tij­en. In sa­men­wer­king met de Uni­ver­si­teit Wa­ge­nin­gen ont­wik­kel­de hij van de eer­ste plas­tic­vangst een bruik­ba­re re­cy­cle­de plas­tic. Daar­van wordt nu een pro­to­ty­pe drij­vend park ge­bouwd: Re­cy­cled Park. Met een pas­sief op­vang­sys­teem denkt Knoes­ter 500.000 ki­lo plas­tic per jaar uit het wa­ter te kun­nen vis­sen en ver­de­re oce­aan­ver­vui­ling te­gen te gaan. Ant­wer­pen en Lon­den heb­ben in­mid­dels ook in­te­res­se ge­toond.

 

 

 

Be­lang­rijk­ste aan­lei­ding voor de start van een ont­wer­pend on­der­zoek naar een breed toe­gan­ke­lij­ke na­tuur was de no­ta ‘Voor­bij de EHS’ (Eco­lo­gische Hoofd­struc­tuur). Daar­in wordt de nood­zaak van een nieuw na­tuur­be­leid dui­de­lijk. Ger­win de Vries en zijn part­ners van LINT Lands­ca­pe be­dach­ten de naam Hu­man Na­tu­re en stel­den zich de vraag hoe ze de na­tuur, te be­gin­nen in drie pro­vin­cies, in­te­res­san­ter om te be­zoe­ken kun­nen ma­ken. Een com­pleet an­de­re in­steek dan het na­tuur­be­leid tot nu toe dat voor­al tot doel had het uit­wis­se­len van dier­soor­ten tus­sen de ge­scha­kel­de na­tuur­ge­bie­den. De Na­ti­o­nal Parks van de Ver­e­nig­de Sta­ten ter be­scher­ming van de na­tuur op­ge­richt, maar van­af het be­gin ook be­nut voor het ge­nie­ten van die na­tuur, zijn een in­spi­re­rend voor­beeld voor Hu­man Na­tu­re. ‘De re­cre­a­tie­ve func­tie is daar meteen al mee­ge­no­men en ja, dan moe­ten er ook ge­woon snel­we­gen naar­toe aan­ge­legd wor­den.’

 

 

 

In de li­te­ra­tuur is fra­ming hot, con­sta­teert co­re­fe­rent Eg­bert Stolk, ont­wer­per en on­der­zoe­ker aan de TU Delft. Hij heeft het zelf lie­ver over het creëren van een den­kraam, een be­grip geïntro­du­ceerd door Mar­ten Toon­der in de boe­ken van Tom­poes. Daar kijk je echt door­heen naar een be­paald pro­bleem. ‘De twee ca­sus­sen la­ten zien dat cre­a­tie­ve ont­wer­pers heel goed in staat zijn een pro­bleem in te ka­de­ren zo­als nie­mand dat eer­der deed. Met een an­de­re in­vals­hoek wordt een nieu­we op­los­sing ge­ge­ne­reerd.’

 

 

Me­tho­den: aan­pak en draag­vlak

Ge­bieds­ont­wik­ke­ling is aan het ver­an­de­ren, is een van de be­vin­din­gen in het boek ‘De Spon­ta­ne Stad’ van Ur­hahn Ur­ban De­sign. Maar wat be­te­kent dat con­creet? Wel­ke stra­te­gieën heb je om tot ver­an­de­ring te ko­men?, vroe­gen Tess Broek­mans en haar col­le­ga’s van Ur­hahn zich af. Zij be­na­der­den tien ge­meen­ten om mee te den­ken over een ste­de­lij­ke lo­ca­tie in hun ge­meen­te waar de ont­wik­ke­ling vast­ge­lo­pen was. In in­ter­views met de pro­ject­lei­der en ste­de­lij­ke ont­wik­ke­laar van de lo­ca­tie wer­den over­al de­zelf­de twee vra­gen ge­steld: wat is de po­ten­tie van de­ze plek, en wat is de nood­zaak tot ver­an­de­ring? Daar werd al snel een der­de punt aan toe­ge­voegd: in­vloed. Wel­ke par­tij­en kun­nen hier iets voor el­kaar krij­gen? Het stel­len van de dia­gno­ses op ba­sis van de­ze drie pun­ten bleek een goed mid­del om tot zes al­ge­me­ne stra­te­gieën te ko­men, waar­bij de ma­te van stu­ring gro­ter of min­der groot is. De dia­gno­se te­rug­ge­bracht naar de drie fac­to­ren gaf ook goe­de hand­vat­ten voor ge­sprek­ken met al­le par­tij­en. Zo kwa­men de meest re­le­van­te the­ma’s steeds snel op ta­fel.

 

 

 

Schei­ding van wo­nen en zorg. Jef van den Put­te ar­chi­tec­tuur on­der­zocht sa­men met de Veld­a­ca­de­mie en een om­ge­vings­psy­cho­lo­ge van Of­fi­ce 2014 de rou­te van wo­nen in een zorg­ge­bouw naar zorg ont­van­gen in een woon­ge­bouw. Zij ana­ly­seer­den vijf con­cre­te ca­sus­sen om zo tot al­ge­me­ne uit­gangs­pun­ten voor ont­werp en in­rich­ting te ko­men. Het on­der­zoek vond niet ach­ter een bu­reau plaats, maar door het pro­ces in nau­we sa­men­wer­king met de sta­ke­hol­ders te be­ge­lei­den. De ont­wer­pers za­ten van­we­ge een on­der­zoek­sub­si­die in een on­af­han­ke­lij­ke po­si­tie waar­door ze hun part­ners kon­den be­we­gen het op hun ma­nier te doen. Dat le­ver­de veel ge­ne­rie­ke in­for­ma­tie op. Het eind­pro­duct is een web­si­te waar niet al­leen de 27 uit­gangs­pun­ten voor ont­werp en in­rich­ting te vin­den zijn, ook al het ver­za­mel­de ma­te­ri­aal uit de ca­sus­sen wordt zo ge­struc­tu­reerd aan­ge­bo­den dat het voor an­de­ren in­zich­te­lijk is. Het he­le pro­ject is ge­richt op het de­len van be­vin­din­gen, met het oog op de enor­me aan­tal­len ver­zor­gings­hui­zen die leeg ko­men te staan en de be­hoef­te aan woon­ruim­te voor se­ni­o­ren.

 

 

 

‘Waar­om staat het vak­ge­bied van ont­wer­pers zo in de be­lang­stel­ling?’ vraagt co­re­fe­rent Mar­co van Hout van het Me­dia­lab van de Ho­ge­school van Am­ster­dam zich hard­op af. Ont­wer­pers kun­nen goed sa­men­wer­ken met an­de­re dis­ci­pli­nes. Ze we­ten tech­no­lo­gie goed te in­te­gre­ren zo­dat het in ons le­ven past. Toch ont­breekt een ka­der waar­in ont­wer­pers op el­kaars er­va­rin­gen voort­bou­wen. Hoe ma­ken we het goed  deel­baar? Dat kan via een plat­form zo­als de­ze bij­een­komst, stelt Van Hout, maar ook via een De­sign Me­thod Tool­kit zo­als het Me­dia­lab die zelf ont­wik­kel­de.

 

 

Ow­ner­ship: net­works, com­mu­ni­ties and sta­ke­hol­ders

De Ceu­vel in Am­ster­dam Noord was de aan­zet tot het pro­ject Cir­cu­lair Buik­slo­ter­ham, ver­telt Ste­ven Del­va van Del­va Lands­ca­pe Ar­chi­tects. ‘Een groot pro­ject als dit werkt al­leen als je veel par­tij­en be­trekt.’ Er is on­der­zoek ge­daan naar hoe er meer­waar­de ge­creëerd kan wor­den tus­sen de ver­schil­len­de sta­ke­hol­ders. Het ma­ni­fest, een uit­put­tend voor­on­der­zoek, is ge­te­kend door wet­hou­ders, wa­ter­net, ener­gie­be­drij­ven. En door al­le an­de­re par­tij­en die je no­dig hebt om aan de cir­cu­lai­re ei­sen te vol­doen. In Buik­slo­ter­ham ko­men veel wa­ter­plei­nen. De ge­meen­te vond dit las­tig te re­a­li­se­ren. Nu gaan be­wo­ners en Wa­ter­net sa­men de­ze plei­nen ont­wik­ke­len. Een exem­pla­risch voor­beeld van de gro­te be­trok­ken­heid van al­le par­tij­en bij de ont­wik­ke­ling van dit ge­bied. ‘We zijn met al­le sta­ke­hol­ders con­ti­nue in ge­sprek en in de­bat,’ ver­telt Del­va. ‘Het gaat niet om ons plan, maar om heel veel ac­to­ren te bin­den en zo me­de-au­teur­schap te creëren.’

 

 

 

Het vak van de ont­wer­per zit in een over­gangs­fa­se vol­gens Ekim Tan van Play the Ci­ty. Van de ex­pert die al­les zelf weet en aan­stuurt naar het wer­ken in een net­werk waar ver­schil­len­de ex­per­ti­ses hun in­breng heb­ben. Be­lang­rijk is je be­wust te zijn van je po­si­tie, de pro­ble­men van het net­werk goed te door­gron­den en de sta­ke­hol­ders te ken­nen. Soms is je rol in het net­werk be­lang­rijk, soms min­der be­lang­rijk. Tan toont een stel­ling van Sas­kia Sas­sen: ‘Know­led­ge is not sim­ply a da­ta set get­ting know­led­ge from da­ta re­qui­res an in­ter­pre­ta­ti­on, an ex­pe­rien­ce in a way that da­ta does not.’ Zelf voegt ze daar het be­lang van in­ter­pre­ta­tie van da­ta door veel ver­schil­len­de par­tij­en aan toe. Tan heeft in het wer­ken met com­mu­ni­ties er­va­ren dat het zin heeft je lang­du­rig als ont­wer­per aan een com­mu­ni­ty te ver­bin­den. Het gaat om ver­trou­wen. Als dat er is krijg je meer in­for­ma­tie en kom je tot be­te­re op­los­sin­gen vol­gens Tan.

 

 

 

Het nieu­we ei­ge­naar­schap, dat we ook in de­ze twee ca­ses zien, brengt veel on­ze­ker­he­den met zich mee. De vraag ‘Wie is hier de op­dracht­ge­ver?’ dringt zich op, vindt co­re­fe­rent Wil­le­mijn Lof­vers van Bu­reau Lof­vers en on­der­zoe­ker aan de Ho­ge­school Rot­ter­dam. Ont­wik­ke­laars en ge­meen­ten zijn niet lan­ger de eni­ge ma­kers van de stad. Er men­gen zich steeds meer par­tij­en in dat pro­ces, waar­on­der bur­gers.  Zij  kun­nen en doen ook steeds meer zelf en wor­den daar­in ge­dre­ven door an­de­re (ei­gen) be­lan­gen, zo­als zelf ener­gie op­wek­ken. Dat vraagt om een nieu­we ma­nier van wer­ken waar­bij de rol van de ste­den­bou­wer en ar­chi­tect ver­an­dert.

 

 

Hoe ver­der

Uit het de­bat met Paul Rut­ten en Eric Frij­ters van Fa­bric en lec­tor Fu­tu­re Ur­ban Re­gi­ons aan de Rot­ter­dam­se Aca­de­mie van Bouw­kunst blijkt dat er nog meer be­hoef­te is aan aan­dacht voor de rol van het ma­ken in het ont­wer­pend on­der­zoek. Hoe gaat de rol van de ont­wer­per er straks uit­zien? De ar­chi­tect kan niet over­al ver­ant­woor­de­lijk voor zijn vindt Lof­vers: voor het pro­ces, voor de op­ga­ve­ont­wik­ke­ling én voor het ont­werp. Kiest de ont­wer­per aan wel­ke mis­sie hij zich wil ver­bin­den, vraagt Van der Kloos­ter. De ont­wer­per me­di­eert tus­sen ver­schil­len­de par­tij­en, con­sta­teert Frij­ters. ‘De com­plex­heid aan ac­to­ren zie je te­rug in al­le ca­ses,’ stelt Rut­ten. Hoe ma­ken we de er­va­rin­gen in ont­wer­pend on­der­zoek deel­baar is van­daag de vraag. Of dat met een tool­kit, met bij­een­kom­sten of via web­si­tes het be­ste kan, daar­over ver­schil­len de me­nin­gen.

 

‘Wat we­ten we veel meer dan tien jaar ge­le­den,’ zegt Jan­ny Ro­dem­ond, di­rec­teur Sti­mu­le­rings­fonds, ter af­slui­ting. ‘Er zijn steeds meer maat­schap­pe­lij­ke vraag­stuk­ken waar ont­wer­pers het ini­ti­a­tief ne­men, heb­ben we van­daag ge­zien.’ Soms op een bijna ac­ti­vis­tische ma­nier, vindt Ro­dem­ond. Vaak ook di­rect op de re­a­li­teit en heel spe­ci­fiek. En er zijn meer spe­lers in het veld. Ze be­na­drukt nog eens het be­lang van het ge­ne­riek ma­ken van er­va­rin­gen om zo te blij­ven le­ren van el­kaar.

 

ver­slag: SCI /

Caro­li­ne Fre­riks

 

+ Related Projects