--> No. 10

Midden- en Oost Europa

Periode 2004 / Project Midden- en Oost Europa / Opdrachtgever Fonds BKVB / Locatie Midden-en Oost Europa


Ide­aal­ste­den in Mid­den- en Oost-Eu­ro­pa

Het be­gin van de twin­tig­ste eeuw werd ge­ken­merkt door de ont­wik­ke­ling van nieu­we ide­a­len en het ge­loof in een maak­ba­re sa­men­le­ving. Sinds 1917 ston­den die in de Sov­jet-Unie in het te­ken van het to­ta­li­tai­re re­gime van het com­mu­nis­me. Aan het be­gin van de kou­de oor­log in1948 werd dit even­eens in­ge­voerd in de Mid­den Eu­ro­pe­se lan­den die aan het Sov­jet im­pe­ri­um wer­den toe­ge­voegd. So­ci­a­lis­tische re­gimes zien de stad als ma­ni­fest voor een nieu­we sa­men­le­ving en de ste­den­bouw als een van de in­stru­men­ten om die na­der­bij te bren­gen. De ruim­te­lij­ke grond­slag van de so­ci­a­lis­tische stad wordt ge­voed door het idee van so­ci­a­le ge­lijk­heid en het ver­trou­wen in we­ten­schap en­tech­niek om de­ze te re­a­li­se­ren. De so­ci­a­lis­tische stad ken­merkt zich door een rui­me groe­ne op­zet met een ruim­te­lij­ke zo­ne­ring waar­in wo­nen, wer­ken, cul­tuur, re­cre­a­tie en ver­keer van el­kaar zijn ge­schei­den. Het ver­keer speelt in deste­den­bouw­kun­di­ge op­zet een on­der­ge­schik­te rol, ver­keers­vrije groen­stro­ken ver­bin­den woon­ge­bou­wen en voor­zie­nin­gen. Col­lec­tie­ve voor­zie­nin­gen als kin­der­op­vang, was­se­rij­en, ont­span­nings­mo­ge­lijk­he­den en cul­tuur­hui­zen moe­ten een nieu­we le­vens­stijl mo­ge­lijk ma­ken. De­ze col­lec­tie­ve ar­ran­ge­men­ten zijn be­pa­lend voor het men­se­lijk ge­drag en de wij­ze van sa­men­le­ven. So­ci­a­lis­tisch is de stad niet door haar vorm maar door haar pro­gram­ma, door de ga­ran­tie van­werk­ge­le­gen­heid en de sta­bi­li­teit van woon- en ves­ti­gings­plaats. De so­ci­a­lis­tische stad wordt ge­zien als een over­win­ning op het ver­le­den waar­bij de be­staan­de stad wordt ver­wor­pen als vies, ver­der­fe­lijk en ziek ma­kend.

 

Nu het ij­ze­ren gor­dijn is ge­val­len kan de plan­vor­ming van de­ze ide­aal­ste­den, hun be­te­ke­nis en hun toe­komst­waar­de in kaart­wor­den ge­bracht. Heeft de so­ci­a­lis­tische stad daad­wer­ke­lijk be­staan of is ze in­ge­haald door an­de­re ont­wik­ke­lin­gen? Zijn ide­a­len in be­ton te gie­ten? En wat is de waar­de van col­lec­tie­ve ar­ran­ge­men­ten als de ide­a­len die er aan ten grond­slag la­gen niet meer be­staan? Het weg­val­len van ou­de so­ci­a­lis­tische ide­a­len schept on­her­roe­pe­lijk nieu­we ont­wik­ke­lings­mo­ge­lijk­he­den voor het in­di­vi­du. Wel­ke trans­for­ma­ties zijn er gaan­de? En wel­ke mo­ge­lijk­he­den bie­den de ach­ter­haal­de mo­del­len voor nieu­we ont­wik­ke­lin­gen?

 

 

So­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me (1932-1955)

In het be­gin van de twin­tig­ste eeuw­ont­wik­kel­de het mo­der­nis­me nieu­we ste­den­bouw­kun­di­ge prin­ci­pes die vol­gens een­deel van de pi­o­niers van de­ze toen nog re­vo­lu­ti­o­nai­re avant-gar­de kon­den­bij­dra­gen aan het ont­staan van een nieu­we, so­ci­a­lis­tische stad. Een van de mees­te zui­ve­re uit­wer­kin­gen van dit uto­pisch mo­del was band­stad Char­kiv (Oek­raïne,1929). De­ze ide­aal­stad, ge­kop­peld aan de trac­tor­in­du­strie, is nog steeds volop in be­drijf. In de ja­ren der­tig maak­te het mo­der­nis­me ech­ter in heel Eu­ro­pa plaats voor het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me. So­ci­a­lis­me, zo werd ge­steld, zou moe­ten­voort­bor­du­ren op be­staan­de, tra­di­ti­o­ne­le waar­den met een sym­bo­lische fi­gu­ra­tie­ve uit­wer­king, en niet ge­ba­seerd zijn op een the­o­re­tische dis­cus­sie­over kunst en tech­no­lo­gie zo­als in het mo­der­nis­me. De ‘stijl van het nieu­we pro­le­ta­ri­aat’ moest aan­slui­ten bij de be­le­vings­we­reld van de ge­wo­ne mens en de ar­bei­der moest wor­den ge­huis­vest in ar­bei­ders­pa­lei­zen. Het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me ken­merkt zich door ex­pres­sie in or­na­ment, ver­beel­ding van de par­tijdog­ma’s en een te­rug­keer naar de clas­si­cis­tische tra­di­tie.

Door de twee­de we­reld­oor­log komt de toe­pas­sing van het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me in een stroom­ver­snel­ling. Niet al­leen de im­men­se oor­logs­scha­de en de we­der­op­bouw van ste­den maak­ten dat de­ze stijl op gro­te schaal werd toe­ge­past, maar ook de uit­brei­ding van het Sov­jet Im­pe­ri­um. Door de uit­brei­ding van het machts­bol­werk moesten al­le be­zet­te lan­den in Mid­den- en Oost-Eu­ro­pa zich on­der­wer­pen aan het Rus­sische po­li­tie­ke, eco­no­mische en cul­tu­re­le sys­teem. Het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me be­sloeg in de­ze lan­den een re­la­tief kor­te pe­ri­o­de tot1955, maar was van gro­te in­vloed op de we­der­op­bouw van Oost-Eu­ro­pe­se ste­den.

  Er werd ge­start met de bouw van nieu­we ste­den in de na­bij­heid van de in­du­strie. De­ze so­ci­a­lis­tische ste­den ken­mer­ken zich door een klas­sie­ke ste­den­bouw­kun­di­ge op­zet. Een ge­slo­ten stads­li­chaam met een mo­nu­men­ta­le hoofd­struc­tuur staat sym­bool voor machts­ver­toon: het mo­men­tum wordt ge­creëerd­door een cen­tra­le mid­den­as, ‘de ma­gi­stra­le’, ge­flan­keerd door mo­nu­men­ta­le wan­den en groot­scha­li­ge voor­zie­nin­gen. Ide­a­li­ter wordt zo’n bou­le­vard ge­bruikt voor pa­ra­des, de­mon­stra­ties en volks­fees­ten. De aan­pa­len­de woon­com­plexen­be­staan uit the­a­traal vorm­ge­ge­ven woon­blok­ken in een open ho­ven ver­ka­ve­ling met hoog­waar­di­ge groen­voor­zie­nin­gen. Vaak zijn de­ze nieu­we ste­den, zo­als in Ei­senhütten­stadt (voor­heen Sta­l­in­stadt) in de voor­ma­li­ge DDR of Dunaújváros in Hon­ga­rije, slechts in hoofd­op­zet so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­tisch en zijn maar en­ke­le de­len in de­ze stijl ge­re­a­li­seerd. Een uit­zon­de­ring hier­op is Po­ru­ba, Ostra­va in Tsje­chië, waar het me­ren­deel van de be­bou­wing is uit­ge­voerd vol­gens de prin­ci­pes van het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me.

 

Mo­del­stad Po­ru­ba

 

Steen­kool­mij­nen en staal­fa­brie­ken la­gen ten­grond­slag aan de enor­me groei van Ostra­va. In 1948 werd rond Po­ru­ba, een be­staand dorp­je ten oos­ten van het stads­cen­trum van Ostra­va, een nieu­we mo­del­stad ont­wik­keld. Er is tij­dens de­ze plan­fa­se ge­dacht om Po­ru­ba uit te­la­ten groei­en tot hét nieu­we stads­cen­trum van Ostra­va en het ou­de cen­trum op te­ge­ven ten gun­ste van mijn­bouw. Po­ru­ba werd ruim op­ge­zet langs een bre­de bou­le­vard ge­flan­keerd door mo­nu­men­ta­le ge­bou­wen, die doen den­ken aan de Ne­vs­ki­Pro­spekt in St. Pe­ters­burg. Aan­gren­zend lig­gen de woon­com­plexen. De­ze be­staan uit gro­te half­open woon­blok­ken, uit­ge­voerd in de so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­tis­che­s­tijl, in een me­an­de­ren­de ver­ka­ve­ling met in de plint ruim­te voor win­kels. In het mid­den van het woon­com­plex ligt een groen plein met open­ba­re voor­zie­nin­gen als het cul­tuur­huis, de scho­len en crèches. Op een ver­ras­sen­de wij­ze wordt de een­heid van het woon­com­plex er­va­ren door de ver­vlech­ting van het groen met de bouw­blok­ken, die zijn aan­ge­kleed met bal­kons, log­gia’s en poor­ten. De aan­we­zig­heid van de voor­zie­nin­gen en het ont­bre­ken van een do­mi­nant ont­slui­tings­sys­teem draagt bij aan een aan­ge­naam woon­kli­maat met een bijna in­tiem ka­rak­ter. Het con­trast tus­sen de be­slo­ten woon­com­plexen en de ste­de­lij­ke bou­le­vards ver­sterkt de ruim­te­lij­ke kwa­li­teit. Het is dan ook niet ver­won­der­lijk dat on­danks de slui­ting van de mij­nen en de ho­ge wer­ke­loos­heid sinds 1995 zo’n 70% van de wo­nin­gen zijn aan­ge­kocht door de be­wo­ners. On­langs is het so­ci­a­lis­tisch-re­a­lis­tisch deel van Po­ru­ba op de mo­nu­men­ten­lijst ge­plaatst.

 

 

Pro­duc­tie­mo­der­nis­me (1955-1989)

Een om­slag­punt in de ar­chi­tec­to­nische ont­wik­ke­lin­gen bin­nen het Sov­jet Im­pe­ri­um wordt ge­vormd door de be­faam­de re­de van Chroesjtsjov op 7 de­cem­ber 1954. Daar­in be­kri­ti­seer­de hij het so­ci­a­lis­ti­sch­re­a­lis­me als duur, ar­beids­in­ten­sief en in­ef­fi­ciënt, en ver­hief hij het pro­duc­tie­mo­der­nis­me, waar­in al­les om de in­du­stri­a­li­sa­tie van de bouw draai­de, tot par­tijdog­ma. De wo­ning­bouw­pro­duc­tie werd in­te­graal on­der­deel van de ge­lei­de­plan­eco­no­mie. Er moest be­ter, goed­ko­per en snel­ler wor­den ge­bouwd. In we­zen be­te­ken­de dit dat men te­rug­keer­de naar de ba­sis­ideeën van ra­ti­o­na­li­sa­tie, in­du­stri­a­li­sa­tie en stan­daar­di­sa­tie van het mo­der­nis­me in de ja­ren twin­tig. Dit leid­de tot een ver­snel­de in­du­stri­a­li­sa­tie van de bouw en heel het Sov­jet­Im­pe­ri­um werd in de daar­op vol­gen­de de­cen­nia vol­ge­bouwd met ‘Plat­ten’.

  De­ze eco­no­mische ide­a­len zijn in veel we­der­op­bouw­pro­jec­ten in Mid­den- en Oost-Eu­ro­pa op dra­ma­tische wij­ze ver­we­zen­lijkt. De nieu­we ste­den wer­den in een zeer kort tijds­be­stek ge­re­a­li­seerd en zijn voor­al het re­sul­taat van een ef­fi­ciënt pro­duc­tie­pro­ces. De ide­a­len uit het mo­der­nis­me: licht, lucht en­ruim­te wer­den ver­ruild voor die van de pro­duc­tie aan­tal­len. De ri­gi­de plan­nings­struc­tuur en een star­re bouw­in­du­strie wa­ren ech­ter een rem­men­de fac­tor op de kwa­li­teit.

  De ste­den­bouw­kun­di­ge struc­tuur werd niet lan­ger be­paald door het on­der­scheid tus­sen cen­trum en pe­ri­fe­rie, maar door de draai­rich­ting en reik­wijd­te van de bouw­kra­nen. Be­hal­ve snel­ler werd er ook ho­ger en gro­ter ge­bouwd ho­ven wer­den ver­van­gen door een stro­ken­ver­ka­ve­ling. Wa­ren de bouw­blok­ken ten tij­de van het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­me nog vier à zes la­gen hoog,de por­tiek eta­ge flats uit het pro­duc­tie­mo­der­nis­me be­staan uit tien tot zes­tien ver­die­pin­gen. De hoofd­op­zet van de woon­com­plexen wordt be­paald door ge­schei­den ver­keers­sys­te­men. Het groen zorgt voor de vi­su­e­le sa­men­hang en is de ver­bin­den­de struc­tuur waar­in al­le voor­zie­nin­gen zijn op­ge­no­men. Ste­den­bouw­kun­dig ligt de es­sen­tie in het enor­me be­slag op de ruim­te. De­ze leeg­te ken­merkt het col­lec­tief ei­gen­dom van het do­mein. Het is ook niet lan­ger de ar­chi­tec­tuur van de in­di­vi­du­e­le ge­bou­wen die de ‘stad’ ka­rak­te­ri­se­ren. Be­pa­lend voor het ka­rak­ter van de Oost-Eu­ro­pe­se nieu­we ste­den is de mo­no­to­nie van ein­de­loos her­haal­de bouw­blok­ken.

  Veel van de­ze nieu­we ste­den, be­staan­de uit zo’n 150- 200.000 in­wo­ners, zijn ge­bouwd bij be­staan­de ste­den: Pe­trzal­ka aan de zuid­oe­ver van de Do­nau bij­Bra­ti­sla­va in Slo­wa­kije of de mas­sa­wo­ning­bouw op de lin­ker­oe­ver van de Dn­je­prin Kiev, maar lief­st be­stemd voor één mil­joen in­wo­ners! Door­dat de pri­o­ri­teit werd ge­legd bij de re­a­li­sa­tie van wo­ning­aan­tal­len, maar fi­nan­ciële mid­de­len voor een de­ge­lij­ke ar­chi­tec­to­nische en ste­den­bouw­kun­di­ge af­wer­king ont­bra­ken bleef de ont­wik­ke­ling van de woon­kwa­li­teit, de voor­zie­nin­gen en de in­rich­ting van deo­pen­ba­re ruim­te ver ach­ter. De be­staan­de stad moest het ge­brek aan­voor­zie­nin­gen com­pen­se­ren. De over­he­den ble­ken niet in staat het ge­wenste ide­aal­beeld te re­a­li­se­ren. In de ja­ren tach­tig leid­de dit tot in­for­me­le ont­wik­ke­lin­gen in de plin­ten van bouw­blok­ken en het ont­staan van mark­ten langs hoofd­we­gen of bij me­tro­sta­ti­ons. De ves­ti­ging van win­kels, cafés, ter­ras­sen en­klein­scha­li­ge voor­zie­nin­gen wer­den oog­lui­kend toe­ge­staan. Pas na de val van het com­mu­nis­me wer­den, mee­st­al door wes­ter­se in­ves­teer­ders, de groot­scha­li­ge­voor­zie­nin­gen ge­re­a­li­seerd. In­mid­dels zijn de wo­nin­gen voor wei­nig geld ver­kocht of zelfs ge­schon­ken aan de be­wo­ners. Zij ne­men de vrij­heid om in­di­vi­du­eel bal­kons dicht te bou­wen of col­lec­tief te re­n­overen. Ook ei­ge­nen zij zich de open­ba­re ruim­te toe door in­ten­sief ge­bruik en an­nexa­tie van gro­te de­len voor­tui­nen, ak­kers en ga­ra­ge­boxen. Het ide­aal van de staat heeft hier plaats­ge­maakt voor het ide­aal van het in­di­vi­du.

 

Ide­aal­stad Hoy­ers­wer­da

In 1955 werd ge­start met de plan­ont­wik­ke­ling­van de twee­de so­ci­a­lis­tische stad in de DDR. De­ze nieu­we stad werd ge­bouwd bij­het dorp Hoy­ers­wer­da, in de na­bij­heid van de bruin­kool­af­gra­vin­gen door ener­gie­le­ve­ran­cier Kom­bi­nat Schwar­ze Pum­pe. In Hoy­ers­wer­da Neustadt woon­den in de ja­ren ze­ven­tig meer dan 70.000 in­wo­ners, sinds die Wen­de is het aan­tal ge­hal­veerd. De wer­ke­loos­heid, de leeg­stand van de wo­nin­gen en de ni­vel­le­ring van de huur­prijs­van de wo­nin­gen naar West-Duit­se stan­daard bren­gen het so­ci­a­lis­tisch mo­del in dis­kre­diet. Door de enor­me leeg­loop en ver­grij­zing zijn voor­zie­nin­gen op­ge­he­ven, win­kels ge­slo­ten en het groen wordt niet lan­ger on­der­hou­den door de over­heid. Spo­ra­disch zijn nog spo­ren van ge­meen­schaps­zin te ont­dek­ken een col­lec­tief on­der­hou­den hof, wap­pe­rend was­goed aan de ge­meen­schap­pe­lij­ke droog­rek­ken of goed on­der­hou­den por­tie­ken.

 

Het nieu­we Ka­pi­ta­lis­me (1990- )

Nu het ij­ze­ren gor­dijn is ge­val­len zijn de so­ci­a­lis­tische uit­gangs­pun­ten en de ruim­te­lij­ke ver­ta­ling naar ide­aal­ste­den in­ge­haald door de ac­tu­a­li­teit nieu­we per­spec­tie­ven die­nen zich aan. Kun­nen de maat­schap­pe­lij­ke ver­an­de­rin­gen ge­ac­com­mo­deerd wor­den door de fy­sie­ke struc­tuur­van de so­ci­a­lis­tische stad? In het tijd­perk van het nieu­we ka­pi­ta­lis­me is veel werk­ge­le­gen­heid ver­lo­ren ge­gaan, waar­door één van de be­lang­rijk­ste be­staans­re­de­nen van de so­ci­a­lis­tische stad is weg­ge­val­len. De fy­sie­ke struc­tuur­is ech­ter do­mi­nant aan­we­zig in de Mid­den- en Oost-Eu­ro­pe­se ste­den. De­ze ‘in­be­ton ge­go­ten’ ide­a­len, die geen maat­schap­pe­lij­ke re­le­van­tie meer heb­ben, ver­te­gen­woor­di­gen een be­la­den ge­schie­de­nis. Wan­neer het be­wust­zijn van de­ze ge­schie­de­nis ont­breekt, ont­breekt ook de ba­sis voor de fy­sie­ke in­stand­hou­ding van de so­ci­a­lis­tische ste­den en kan daar­aan ook geen iden­ti­teit wor­den ont­leend. Als er geen be­te­ke­nis kan wor­den ont­leend aan de bouw­wer­ken of wan­neer maat­schap­pe­lijk en fy­sie­ke flexi­bi­li­teit ont­bre­ken is er geen zicht op ver­nieu­wing. Dit wordt nog eens ver­sterkt door de ge­o­po­li­tie­ke si­tu­a­tie. Zo staan in Char­kiv de fy­sie­ke bouw­kun­di­ge con­di­ties op in­stor­ten ter­wijl de band­stad nog volop in be­drijf is. Het so­ci­a­lis­tisch re­a­lis­tisch mo­nu­ment Po­ru­ba toont aan dat, dank­zij maat­schap­pe­lij­ke veer­kracht, duur­za­me fy­sie­ke kwa­li­tei­ten de ge­schie­de­nis kun­nen over­le­ven. Hoy­ers­wer­da, daar­en­te­gen,ver­keert door de ver­snel­de over­gang naar het wes­ter­se ka­pi­ta­lis­me in ee­ni den­ti­teits­cri­sis de krim­pen­de stad is het re­sul­taat van de maat­schap­pe­lij­ke ver­an­de­rin­gen. Ook in Kiev en Pe­trzal­ka de re­a­li­sa­tie van de so­ci­a­lis­tis­che­s­tad in­ge­haald door de tijd fy­siek en maat­schap­pe­lijk is de so­ci­a­lis­tische tad hier nooit vol­tooid. Het is de vraag of het ka­pi­ta­lis­me in staat is ste­de­lij­ke ide­a­len te ge­ne­re­ren die even sterk zijn als die van het ten gra­ve ge­dra­gen so­ci­a­lis­me. De stad is im­mers per de­fi­ni­tie een col­lec­tief fe­no­meen.Vil­la’s en ‘ga­ted com­mu­ni­ties’, in een­zelf­de hoog­bouw als voor­heen de ‘plat­ten’, ver­te­gen­woor­di­gen een nieuw maat­schap­pe­lijk ide­aal, niet het ver­lich­ten van de op ge­meen­schap­pe­lij­ke be­hoef­ten toe­ge­sne­den uto­pia’s van de so­ci­a­lis­tische stad.

 

 

+ Related Projects